Het Steen, gelegen aan de rechteroever van de Schelde, geldt als het oudste bewaarde gebouw van Antwerpen en vormt een sleutelmonument in de vroegstedelijke geschiedenis van de stad. De locatie was reeds in de vroege middeleeuwen van strategisch belang. In de 10de eeuw fungeerde de Schelde als grensrivier tussen het Oost-Frankische of Duitse keizerrijk en het West-Frankische, later Franse koninkrijk. In deze context liet keizer Otto I rond het jaar 970 een houten versterking oprichten op deze plaats. Deze burcht had tot doel de grens te beveiligen en de noordwestelijke rand van het markgraafschap Brabant te beschermen tegen invallen.
De aanvankelijke houten versterking werd in de daaropvolgende eeuwen geleidelijk uitgebouwd. Tussen circa 1200 en 1225 kreeg de burcht haar definitieve stenen vorm. De constructie in Doornikse kalksteen, een materiaal dat in de middeleeuwen vaak werd gebruikt voor prestigieuze en defensieve gebouwen, gaf Het Steen een massief en duurzaam karakter. Van deze romaanse fase is vooral de onderbouw tot op heden bewaard gebleven, wat Het Steen tot een zeldzaam materieel getuigenis maakt van de vroege stedelijke ontwikkeling van Antwerpen.
In de loop van de vroege 14de eeuw verloor de burcht haar oorspronkelijke militaire en residentiële functie. De markgraaf van Antwerpen verbleef er niet langer, mede doordat de stad zich inmiddels had uitgebreid en andere machtscentra waren ontstaan. Het complex kreeg een nieuwe bestemming als huis van voorarrest en administratief centrum, wat een belangrijke verschuiving betekende in het gebruik en de symboliek van het gebouw.
Tijdens de regeerperiode van keizer Karel V onderging Het Steen omstreeks 1520 een ingrijpende verbouwing. Deze herinrichting paste binnen een bredere tendens van modernisering en representatie van vorstelijk gezag in de Habsburgse Nederlanden. Bij deze werken bleef enkel de romaanse onderbouw in Doornikse steen behouden. Daarboven werd een nieuwe bovenbouw opgetrokken in zandsteen, uitgevoerd in een laatgotisch-renaissancistische stijl. Het duidelijke contrast tussen beide bouwfasen is vandaag nog steeds zichtbaar en vormt een belangrijk aanknopingspunt voor de bouwgeschiedenis van het monument.
Vanaf de 16de eeuw werd Het Steen voornamelijk gebruikt als gevangenis. In de context van de godsdiensttroebelen en de politieke repressie van de 16de en 17de eeuw verwierf het gebouw een beruchte reputatie. Talrijke gevangenen werden er opgesloten, verhoord en soms geëxecuteerd, waardoor Het Steen in het collectieve geheugen uitgroeide tot een symbool van onderdrukking en rechtspraak. Deze functie als huis van bewaring bleef bestaan tot 1823, toen het gevangenisgebruik definitief werd stopgezet.
In de 19de en 20ste eeuw kreeg Het Steen diverse nieuwe bestemmingen, die getuigen van een herwaardering van het historische gebouw. In 1952 werd er het Scheepvaartmuseum gevestigd, een functie die het tot 2008 behield. Deze museale invulling onderstreepte de nauwe band tussen Antwerpen en de Schelde als maritieme en handelsstad. Na de verhuis van de collectie naar het Museum aan de Stroom werd Het Steen tijdelijk herbestemd als ontmoetings- en belevingsruimte voor kinderen.
Na een ingrijpende restauratiecampagne en de toevoeging van een minder geslaagde hedendaagse nieuwbouw, voltooid in 2020, kreeg Het Steen opnieuw een prominente rol in het stedelijke leven. Vandaag fungeert het gebouw als toeristisch onthaalcentrum en symbolische toegangspoort tot Antwerpen. Daarmee blijft Het Steen, ondanks zijn vele gedaantewisselingen, een centraal referentiepunt in de geschiedenis en identiteit van de stad.