In de vruchtbare Demervallei, waar uitgestrekte moerassen en kronkelende waterlopen eeuwenlang een natuurlijke verdediging vormden, ontwikkelde zich het kasteel van Schoonbeek. Het domein was oorspronkelijk geen vorstelijke residentie, maar een versterkte kasteelhoeve, strategisch ingeplant in een waterrijk landschap dat bescherming bood tegen invallen en plunderingen. Deze vroege nederzetting maakte deel uit van het oude graafschap Loon en vervulde zowel een agrarische als een defensieve functie.
Het graafschap Loon, met Borgloon als bestuurlijk centrum, was in de middeleeuwen een rijksleen binnen het Heilige Roomse Rijk. Hoewel het graafschap een zekere autonomie genoot, kwam het in de veertiende eeuw definitief onder het gezag van het prinsbisdom Luik. In deze context ontstond in de Demervallei een dicht netwerk van versterkte hoeven en waterkastelen, die fungeerden als residenties van de lokale adel en tegelijk het beheer van de vruchtbare landbouwgronden verzekerden. Schoonbeek paste naadloos in dit landschappelijke en bestuurlijke patroon.
Het huidige kasteel heeft de vorm van een U-vormig complex en vertoont duidelijke kenmerken van de Maaslandse renaissance. Het werd opgetrokken in rode baksteen, gecombineerd met kroonlijsten, vensteromlijstingen en architecturale accenten in mergelzandsteen. Deze materiaalkeuze en vormentaal waren typerend voor adellijke bouwkunst in het Maasland en onderstreepten zowel de status als de regionale verankering van het domein. De brede slotgracht die het complex omringt, herinnert aan de oorspronkelijke verdedigende functie van het goed.
De vroegste bekende eigenaar van Schoonbeek is Daniël de Scoenbeke, die omstreeks 1333 in de bronnen wordt vermeld. Zijn naam werd blijvend verbonden met het domein en leeft voort in de benaming van het kasteel. In de daaropvolgende eeuwen wisselde Schoonbeek verschillende malen van eigenaar en onderging het meerdere bouwfasen. In de zeventiende eeuw werd het kasteel vrijwel volledig herbouwd, waarbij het zijn huidige structuur en architecturale samenhang kreeg.
In de tweede helft van de achttiende eeuw kwam het kasteel in handen van een Ierse edelman, de graaf van Preston. Deze behoorde tot de katholieke adel die Ierland verliet als gevolg van de religieuze spanningen en vervolgingen na de protestantse machtsconsolidatie. De Zuidelijke Nederlanden, toen deel van de Oostenrijkse monarchie, boden voor vele van deze families een veilige toevlucht. Zij integreerden zich vaak in de lokale aristocratie en brachten nieuwe culturele en sociale invloeden mee. Het bezit van Schoonbeek door de graaf van Preston past binnen deze bredere migratiegeschiedenis van Ierse katholieke adel naar het vasteland.
Na deze periode kwam het domein in handen van de familie de Renesse, een oud en invloedrijk adellijk geslacht dat een prominente rol speelde in het politieke en maatschappelijke leven van Limburg. Graaf Théodore de Renesse was burgemeester van Beverst en bekleedde het ambt van gouverneur van de provincie Limburg. Onder zijn bewind en dat van zijn familie werd het kasteel verder verfraaid en het omliggende park landschappelijk ingericht, waardoor Schoonbeek steeds meer het karakter kreeg van een statig buitenverblijf.
In 1991 werd het kasteel verworven door Thierry de Hemricourt de Grunne, telg uit een oud adellijk geslacht waarvan de wortels teruggaan tot de twaalfde eeuw. Deze familie is tot op heden nauw betrokken bij het behoud en de zorg voor het kasteel. Dankzij hun inzet bleef Schoonbeek bewaard als levend erfgoed, waarin bewoning en monumentenzorg hand in hand gaan.
Sinds 1958 zijn zowel het kasteel als het park beschermd als monument en landschap. Deze bescherming erkent de uitzonderlijke cultuurhistorische waarde van Schoonbeek als geheel. Het domein vormt een zeldzaam en goed bewaard voorbeeld van de evolutie van een middeleeuwse versterkte hoeve tot een adellijk landgoed, ingebed in het karakteristieke historische landschap van de Demervallei.