De vroegere burcht van Kolmont vindt haar oorsprong vermoedelijk in de twaalfde eeuw en wordt traditioneel toegeschreven aan Gerard, graaf van Loon. Zij werd opgericht op een deels kunstmatig aangelegde heuvel, een strategische keuze die typerend is voor de militaire architectuur van de hoge middeleeuwen. De ligging was bijzonder betekenisvol: Kolmont bevond zich op een breuklijn tussen het graafschap Loon en het prinsbisdom Luik, twee machtsblokken die gedurende eeuwen in een gespannen verhouding tot elkaar stonden. De omgeving van Tongeren vormde in die periode een politiek en militair grensgebied, waar conflicten, schermutselingen en belegeringen geen uitzondering waren.
De burcht van Kolmont maakte deel uit van een breder defensief netwerk dat door de graven van Loon werd uitgebouwd om hun territorium te beveiligen en hun gezag zichtbaar te maken. Samen met andere burchten en versterkingen in de regio controleerde Kolmont de toegangswegen en valleien die naar Tongeren en het omliggende Haspengouw leidden. Vanaf de heuveltop had men een wijds uitzicht over het landschap, wat de burcht niet alleen een militaire functie gaf, maar ook een uitgesproken symbolische waarde als teken van grafelijke macht en aanwezigheid.
De strategische betekenis van Kolmont bleek duidelijk aan het einde van de vijftiende eeuw. In 1489 werd de burcht belegerd door de troepen van de prins-bisschop van Luik, in een periode waarin de machtsverhoudingen in de regio opnieuw hevig onder druk stonden. Na een hardnekkige strijd slaagden de Luikse troepen erin de versterking in te nemen. Om te voorkomen dat Kolmont opnieuw als militair steunpunt zou worden gebruikt, gaf de prins-bisschop kort daarop opdracht tot de ontmanteling van de burcht. De muren werden afgebroken en het merendeel van de stenen en bouwmaterialen werd hergebruikt voor de herstelling en versterking van de stadsomwalling van Tongeren, die zelf schade had opgelopen tijdens de onrustige periode van conflicten.
Na de verwoesting verloor Kolmont zijn militaire functie en bleef de site eeuwenlang grotendeels verlaten. Pas in de achttiende eeuw kwam het domein opnieuw in beeld als residentieel bezit. In 1761 schonk prins-bisschop Johan Theodoor van Beieren het domein in erfbezit aan Arnold Christiaan de Bellefroid. Daarmee kwam Kolmont in handen van een familie die later een belangrijke rol zou spelen in de herwaardering van de site. De middeleeuwse burcht bleef weliswaar een ruïne, maar haar aanwezigheid bleef het landschap en het historisch bewustzijn van de plaats bepalen.
In het midden van de negentiende eeuw liet de familie Bellefroid-Van der Meer, tegenover de resten van de oude burcht, een nieuw kasteel bouwen. Dit gebouw werd opgetrokken in een statige neo-barokke stijl, die aansloot bij de historische belangstelling en de representatieve wooncultuur van de negentiende-eeuwse adel en notabele burgerij. Het nieuwe kasteel was geen versterking meer, maar een elegant herenverblijf, bedoeld voor comfort, prestige en landschappelijke inbedding. Het werd omgeven door een park en een boomgaard en vormde een bewust contrast met de ruïnes van de middeleeuwse burcht, die als romantisch decor in het landschap bleven voortleven.
Via erfenis kwam het domein later in handen van magistraat Armand Claessen. In 1920 liet hij het kasteel uitbreiden met twee identieke zijvleugels, waardoor het gebouw zijn huidige symmetrische opbouw kreeg. Deze ingreep versterkte het monumentale karakter van het kasteel en paste binnen de toenmalige voorkeur voor evenwicht en representativiteit in de architectuur van landelijke residenties.
Nadien werd het domein bewoond door ridder Erard de Schaetzen, oud-burgemeester van Tongeren, die het kasteel en de omgeving zorgvuldig onderhield en het een vaste plaats gaf binnen het lokale maatschappelijke leven. Onder zijn bewoning bleef Kolmont niet alleen een privéresidentie, maar ook een herkenningspunt in het historische landschap rond Tongeren.
Vandaag vormen de resten van de middeleeuwse burcht, samen met het negentiende-eeuwse kasteel, een zeldzaam en veelzeggend ensemble. Zij getuigen van de lange en gelaagde geschiedenis van Kolmont, waarin militaire strategie, politieke machtsverhoudingen en residentiële architectuur elkaar opvolgen. Het domein belichaamt de overgang van een feodale vesting van de graven van Loon naar een landelijk herenverblijf, en blijft zo een tastbare herinnering aan bijna negen eeuwen regionale geschiedenis.