Op de plaats waar zich in de middeleeuwen een herenhoeve bevond, ontstond in de 19de eeuw het kasteel van Hardelingen. De site kende al vroeg een continue bewoning en was eeuwenlang nauw verbonden met landbouwexploitatie in de vruchtbare vallei van de Werm. Als herenhoeve fungeerde het domein niet alleen als residentie, maar ook als economisch centrum dat het omliggende land beheerde en structureerde binnen het traditionele Haspengouwse landbouwlandschap.
In 1841 was het domein eigendom van Louis Ulric Schaetzen, raadsheer bij het hof van beroep in Luik en lid van een invloedrijke Tongerse familie. In datzelfde jaar werd de oude herenhoeve getroffen door een verwoestende brand, die het definitieve einde betekende van de middeleeuwse gebouwen. Deze gebeurtenis vormde een keerpunt in de geschiedenis van de site. In plaats van herstel van de bestaande hoeve werd gekozen voor een volledige heropbouw, aangepast aan de woon- en representatiebehoeften van de 19de-eeuwse notabele klasse.
Na de brand liet Louis Ulric Schaetzen een nieuw kasteel oprichten in neoclassicistische stijl, geheel in overeenstemming met de heersende architecturale opvattingen van zijn tijd. Het gebouw werd ontworpen met nadruk op sobere elegantie, strikte symmetrie en evenwichtige verhoudingen. De gevels zijn regelmatig opgebouwd, met een heldere ritmering van vensteropeningen en een ingetogen decoratie die het rationele en ordelijke karakter van het neoclassicisme onderstreept. Het kasteel is opgevat als een statig buitenverblijf, waarin comfort en representativiteit centraal stonden, eerder dan defensie.
Gelijktijdig met de bouw van het kasteel werd het omliggende domein heringericht als een Engels landschapspark. Deze parkstijl, die in de 19de eeuw bijzonder populair was bij adel en hogere burgerij, contrasteerde bewust met de geometrische strengheid van de klassieke Franse tuinen. Het park rond Hardelingen werd aangelegd met glooiende grasvelden, slingerende wandelpaden, vijvers en zorgvuldig geplaatste boomgroepen, waardoor een natuurlijk ogend, schilderachtig landschap ontstond. Architectuur en natuur werden zo samengebracht in een harmonieus geheel, waarin het kasteel als blikvanger fungeerde binnen een zorgvuldig gecomponeerde omgeving.
In 1927 onderging het kasteel een uitbreiding die het silhouet verrijkte en het gebouw een meer gevarieerd en pittoresk karakter gaf. Er werd een torentje toegevoegd, evenals een haakse vleugel, zonder daarbij afbreuk te doen aan de oorspronkelijke neoclassicistische hoofdstructuur. Deze toevoegingen weerspiegelen de veranderende smaak en woonbehoeften van het interbellum, waarin historiserende accenten opnieuw aan populariteit wonnen.
Het domein, met een oppervlakte van ongeveer veertig hectare, bleef tot 1978 in bezit van de familie de Schaetzen. Deze Tongerse familie speelde gedurende de 19de en 20ste eeuw een belangrijke rol in het politieke, administratieve en culturele leven van de stad Tongeren. Verschillende familieleden bekleedden functies als burgemeester en stadssecretaris, waardoor het kasteel van Hardelingen niet alleen een privéresidentie was, maar ook een stille getuige van de maatschappelijke invloed van zijn bewoners.
Vandaag vormt het kasteel van Hardelingen, gelegen in het rustige dorp Werm, een waardevol voorbeeld van de transformatie van een middeleeuwse herenhoeve tot een statig 19de-eeuws buitenverblijf. Het kasteel en het omliggende parklandschap illustreren op treffende wijze de neoclassicistische idealen van orde, harmonie en landschappelijke schoonheid, en nemen daarmee een bijzondere plaats in binnen het erfgoed van Haspengouw.