In het zacht glooiende landschap van Haspengouw liet graaf Franciscus Karel de Velbrück, prins-bisschop van Luik, in 1770 het kasteel van Hex oprichten. Hij koos bewust voor het landelijke dorp Heks als locatie voor zijn privéverblijf, ver van het politieke en kerkelijke centrum van Luik. Hier wilde hij een plek creëren waar rust, intellectuele reflectie en esthetische verfijning samenkwamen, geheel in de geest van de Verlichting waarvan hij een uitgesproken aanhanger was.
François-Charles de Velbrück (1719–1784) was een uitzonderlijke figuur binnen het prinsbisdom Luik. Als prins-bisschop combineerde hij zijn kerkelijke macht met een uitgesproken interesse voor wetenschap, kunst, onderwijs en landschapsarchitectuur. Zijn bestuur werd gekenmerkt door hervormingsgezindheid, tolerantie en een sterke culturele ambitie. Het kasteel van Hex moet dan ook worden begrepen als een persoonlijke uitdrukking van zijn intellectuele en esthetische idealen, eerder dan als een machtsvertoon.
Het kasteel werd vermoedelijk ontworpen door de Luikse architect Étienne Fayen, die nauw betrokken was bij meerdere prestigieuze bouwprojecten in het prinsbisdom. Het gebouw is opgetrokken in een verfijnde Luikse rococostijl en heeft een elegante U-vormige plattegrond. Het hoofdgebouw wordt geflankeerd door twee symmetrische zijvleugels, die samen een ruim en representatief voorplein omsluiten. Deze opstelling verleent het ensemble een evenwichtige monumentaliteit zonder zwaar of defensief over te komen, geheel in overeenstemming met de lichtheid en elegantie van de rococo.
De gevels worden gekenmerkt door een sobere maar verfijnde ornamentiek, met zorgvuldig uitgewerkte raamomlijstingen, horizontale geledingen en een harmonieus ritme dat het gebouw een grote rust en samenhang verleent. Oorspronkelijk bevonden zich ten noordoosten van het kasteel bijkomende dienstgebouwen, die functioneel waren verbonden met het dagelijks beheer van het domein. Hoewel sommige van deze structuren in de loop der tijd verdwenen of aangepast werden, bleef de kern van het kasteel uitzonderlijk intact.
Omdat het kasteel van Hex het persoonlijke eigendom was van de prins-bisschop, maakte het na zijn overlijden in 1784 geen deel uit van de goederen van het prinsbisdom Luik. Het domein ging over naar zijn verwanten, de familie de Marchant d’Ansembourg. Toen de laatste telg van deze familie kinderloos overleed, kwam het kasteel door erfenis in handen van de familie d’Ursel. Deze adellijke familie zou een beslissende rol spelen in het behoud van het domein en is tot op vandaag eigenaar gebleven.
Rondom het kasteel liet Velbrück uitgebreide tuinen en parkaanleg realiseren, die behoren tot de meest waardevolle van België. De tuinen vormen een zorgvuldig uitgewerkt geheel waarin formele en landschappelijke elementen elkaar aanvullen. Dicht bij het kasteel liggen de formele tuinen, met strakke geometrische patronen, symmetrische perken en zichtassen die het gebouw visueel verlengen en benadrukken. Verder van het kasteel gaat deze formele aanleg geleidelijk over in een landschapspark in Engelse stijl, met slingerende paden, natuurlijke boomgroepen, waterpartijen en zorgvuldig geplande doorkijken in het landschap.
Een bijzonder en internationaal geroemd onderdeel van het domein is de rozentuin van Hex. Deze herbergt een van de grootste en meest diverse collecties oude, botanische en wilde rozen ter wereld. Veel van deze variëteiten zijn elders verdwenen en worden hier met grote kennis en zorg in stand gehouden. De rozentuin is niet alleen van esthetische waarde, maar vormt ook een levend botanisch archief dat van groot belang is voor de studie en het behoud van historische rozensoorten.
Doorheen de eeuwen werd het kasteel van Hex nauwelijks aangetast door ingrijpende verbouwingen of stilistische aanpassingen. Zowel het gebouw als de tuinen behielden in grote mate hun oorspronkelijke opzet, wat uitzonderlijk is voor een achttiende-eeuws landgoed. Deze continuïteit is grotendeels te danken aan de consequente en respectvolle zorg van opeenvolgende generaties van de familie d’Ursel.
Vandaag vormt het kasteel van Hex een zeldzaam en bijzonder gaaf bewaard voorbeeld van een achttiende-eeuws stijlkasteel, waarin architectuur, tuin- en landschapskunst en intellectuele geschiedenis een harmonieus geheel vormen. Graaf Ghislain d’Ursel, de huidige bewoner, leeft er sinds zijn geboorte en zet de traditie voort van zorgvuldig beheer, culturele openheid en respect voor het erfgoed. Het domein ademt nog steeds de ingetogen grandeur, verfijning en verlichte geest van zijn stichter, en neemt een unieke plaats in binnen het historische landschap van Haspengouw en België.