De oorsprong van het kasteel van Schalkhoven ligt in een herenhoeve die in 1588 werd opgericht door Richard van Elderen, lid van een invloedrijke Haspengouwse adellijke familie. Deze oorspronkelijke hoeve had zowel een residentiële als een agrarische functie en paste binnen het type van de versterkte landelijke woning die in de late zestiende eeuw steeds vaker de plaats innam van de middeleeuwse burcht.
In de loop van de achttiende eeuw, omstreeks 1770, onderging het gebouw een grondige verbouwing die het zijn huidige allure gaf. De voormalige herenhoeve werd toen getransformeerd tot een kasteel in classicistische stijl, geheel volgens de esthetische opvattingen van de Verlichting. Symmetrie, evenwicht en monumentaliteit stonden hierbij centraal. Bijzonder kenmerkend zijn de twee zware, vierkante hoektorens die het hoofdgebouw flankeren. Deze torens, elk bekroond met een tentdak en slanke spitsen, verlenen het kasteel een markant silhouet en herinneren subtiel aan de defensieve architectuur van eerdere eeuwen, zonder hun oorspronkelijke militaire functie nog daadwerkelijk te vervullen.
Aansluitend bij het kasteel bevindt zich de kasteelhoeve, die oorspronkelijk in de zestiende eeuw werd opgetrokken in Maaslandse renaissancestijl. Deze stijl, typisch voor de regio, wordt gekenmerkt door het gebruik van baksteen in combinatie met natuursteen, kruisramen en een sobere maar verzorgde gevelindeling. Ook de hoeve werd in de achttiende eeuw aangepast, zodat ze beter aansloot bij het classicistische hoofdgebouw. Hierdoor ontstond een architecturaal coherent ensemble waarin woon- en landbouwfuncties harmonieus samenkomen.
Doorheen de eeuwen kende het kasteel van Schalkhoven een afwisselende eigendomsgeschiedenis. Na de familie van Elderen kwam het domein achtereenvolgens in handen van de families Vaes, van Eijll, de Heusch en Barthelsen de du Vivier. In 1836 werd het kasteel aangekocht door ridder Théodore de Bouman (1803–1863), advocaat en later vrederechter te Tongeren. Zijn zoon, baron Camille Théodore de Borman (1837–1922), volgde hem op als eigenaar. Deze laatste speelde een prominente rol in het openbare leven van Limburg: hij was meer dan vijftig jaar actief als bestendig afgevaardigde en voorzitter van de Limburgse provincieraad, wat het kasteel ook een zekere bestuurlijke uitstraling gaf.
Vandaag wordt het kasteel van Schalkhoven bewoond door de familie Appeltans, die het domein met respect voor zijn historische karakter beheert. Het in baksteen opgetrokken en geel geschilderde kasteel ligt ingebed in een uitgestrekt park met waardevolle en zeldzame bomen, omgeven door een rustig en groen Haspengouws landschap dat het landelijke karakter van de site benadrukt.
In 1977 werd het kasteel van Schalkhoven officieel beschermd als monument. Deze klassering erkent zowel de architecturale kwaliteit van het gebouw – met zijn geslaagde combinatie van laat-renaissancistische oorsprong en achttiende-eeuws classicisme – als de historische betekenis van het domein binnen de regionale adellijke en bestuurlijke geschiedenis. Schalkhoven vormt daarmee een waardevolle en goed bewaarde getuige van de evolutie van de Haspengouwse kasteelarchitectuur.